Agnieszka Czerkawska

   Certyfikowany specjalista w zakresie profilaktyki i rozwiązywania
   problemów alkoholowych w społecznościach lokalnych,
   wiceprezes Fundacji ADYS

Miejsce organizacji abstynenckich
w lokalnym systemie rozwiązywania problemów alkoholowych *
 

Przy realizacji zadań na poziomie samorządów z zakresu profilaktyki i rozwiązywania problemów alkoholowych wśród wielu organizacji pozarządowych ważnym partnerem, lecz nadal często niedocenianym, są stowarzyszenia abstynenckie. Niejednokrotnie są one jednym z ważniejszych podmiotów podejmujących działania na rzecz rozwiązywania problemów alkoholowych na poziomie lokalnym.

Organizacje pozarządowe w swej istocie powstają jako inicjatywy w odpowiedzi na konkretne problemy. Ludzie zrzeszają się, aby wypełnić lukę czy poszerzyć dostępność realizacji zadań społecznie użytecznych na danym terenie. Są również najbliżej problemów, którymi się zajmują i mogą ukazywać, co działa w zakresie zasobów, a co jest jeszcze do zrobienia.

Niestety, jak pokazują doświadczenia, jest wiele problemów na gruncie współpracy, sygnalizowanych przez obie strony, czyli przez organizacje abstynenckie i samorządy. Według mnie najważniejszymi przeszkodami są:

• współpraca opierająca się głównie na zlecaniu zadań, a nie na różnorodnych formach, jakimi są wymiana informacji i doświadczeń, konsultacje, wsparcie merytoryczne;

• nieznajomość przez organizacje pozarządowe niezbędnych przepisów prawnych i innych dokumentów, jak chociażby samego gminnego programu profilaktyki i rozwiązywania problemów alkoholowych;

• niewystarczająca znajomość mechanizmów działania obu grup podmiotów;

• niedocenianie wagi współpracy w osiąganiu wspólnego celu.

Często dzieje się tak, iż samorządy i organizacje pozarządowe stają po dwóch przeciwległych stronach, sprawiając wrażenie, jakby realizowały działania przeciwstawne. Zapominając, że cel jest wspólny, wspólny jest również adresat działań. Warto mieć na względzie to, że przedstawiciele instytucji czy organizacji pozarządowych winni być dla siebie partnerami, co oznacza prawa, ale i obowiązki dla obu stron – jest to równoznaczne z poszanowaniem autonomiczności każdego z nich.

Jakie mamy zasoby?

Odnosząc się do społeczności trzeźwościowych należy zaznaczyć ich nieformalny i formalny charakter. Do najważniejszych form organizacyjnych należą:
1. Ruch AA (Anonimowi Alkoholicy) z jego odgałęzieniami: Al-Anon (wspólnota rodzin i bliskich osób z problemem alkoholowym), Al-Ateen (wspólnota dla dzieci z rodzin z problemem alkoholowym) oraz DDA (wspólnota dorosłych osób pochodzących z rodzin alkoholowych). Ruch AA jest całkowicie pozaformalną, dobrowolną i nieprofesjonalną wspólnotą trzeźwościową. Zgodnie z ideami jego funkcjonowania udzielanie jakichkolwiek dotacji z zewnątrz na rzecz działań lub programów każdego z tych ruchów jest niedozwolone, ponieważ narusza ich zasady ideowe oraz obowiązujące przepisy prawa. Możliwe jest natomiast nieodpłatne udostępnianie lokalu na spotkania.
2. Grupa wsparcia – jedna z ważnych form samopomocy mająca nieformalny charakter. Z samej idei o jej powstaniu, przeznaczeniu, czasie trwania, celach decydują zainteresowani, czyli osoby, które łączy wspólny problem i razem chcą sobie z nim radzić. Z założenia powinny być to spotkania ludzi oparte na ich własnej inicjatywie i potrzebie korzystania z wzajemnej pomocy. Często jednak dzieje się tak, iż grupy takie powstają „odgórnie” z inicjatywy instytucji czy profesjonalistów. Jeżeli wychodzą naprzeciw potrzebom danej społeczności z powodzeniem mogą spełniać swoją rolę.
3. Klub abstynenta – nazwy tej często używa się zamiennie z nazwą stowarzyszenie abstynenckie i jakkolwiek w dużej mierze stowarzyszenia prowadzą kluby czy często stowarzyszenia powstawały i powstają na bazie klubu, to w istocie klub abstynenta jest wspólnotą nieformalną. Miejscem, gdzie prowadzone są różnorodne działania rehabilitacyjne wspierające trzeźwość jego członków, ale również propagujące tę ideę dla i w społeczności lokalnej są miejscem spotkań i wspólnego spędzania czasu, zarówno członków Klubu jak i osób z zewnątrz. Kluby często posiadają określone formy i reguły członkostwa, regulaminy czy określoną strukturę organizacyjną. Jednak to nie czyni ich w samej istocie organizacją formalną.
4. Stowarzyszenie abstynenckie/trzeźwościowe (inną formą organizacji pozarządowej może być Fundacja jednak jest to bardzo rzadko spotykana forma zrzeszania się wśród środowisk trzeźwościowych) – jest bytem organizacyjno-prawnym przewidzianym w celu realizacji konstytucyjnego prawa swobody zrzeszania się. Jego działalność opiera się na ustawie Prawo o stowarzyszeniach, która określa, że jest ono dobrowolnym, samorządnym, trwałym zrzeszeniem o celach niezarobkowych. Po spełnieniu wymogów formalno-prawnych i wpisaniu do krajowego rejestru sądowego, zyskuje osobowość prawną i staje się bytem formalnym. To jaki zakres działalności prowadzi określa statut.

Stowarzyszenia a samorząd

Nawiązując do współpracy z samorządami, odniosę się do działalności samych stowarzyszeń na gruncie profilaktyki i rozwiązywania problemów alkoholowych w społecznościach lokalnych.

Na początek warto wspomnieć o kwestii finansowej w odniesieniu do stowarzyszeń. Zgodnie z ustawą Prawo o stowarzyszeniach, majątek stowarzyszenia powstaje ze składek członkowskich, darowizn, spadków, zapisów, dochodów z własnej działalności, dochodów z majątku stowarzyszenia oraz z ofiarności publicznej. Stowarzyszenie może również otrzymywać dotacje według zasad określonych w odrębnych przepisach.

W wieloletniej praktyce utarło się, iż w kontekście zapisów ustawy o wychowaniu w trzeźwości i przeciwdziałaniu alkoholizmowi wspomaganie działalności organizacji pozarządowych służącej rozwiązywaniu problemów alkoholowych polega na finansowaniu czy dofinansowaniu ich zadań statutowych, w tym działań organizacyjnych. Jest to niezgodne z obowiązującymi przepisami prawa. Samorząd – realizując poszczególne zadania gminnego programu – może powierzyć lub wesprzeć jedynie realizację przez organizację pozarządową (w tym stowarzyszenie abstynenckie) poszczególnych zadań. W związku z czym nie ma możliwości finansowania bieżących wydatków związanych z działalnością organizacji pozarządowej (np. czynszu, zatrudnienia, zakupu wyposażenia). Natomiast w kosztach realizacji poszczególnych zadań przy otrzymaniu dotacji winny być uwzględnione i pokrywane (zgodnie z podpisaną umową) wszystkie wydatki związane z realizacją zadania, chyba że przepisy odrębne wprowadzają w tym zakresie jakieś ograniczenia. Przy procedurze zlecenia zadań organizacjom pozarządowym zastosowanie ma ustawa o działalności pożytku publicznego i o wolontariacie. Należy jednocześnie zwrócić uwagę na jej nowelizację z 22 stycznia 2010 roku, która zmieniła szereg regulacji w zakresie współpracy samorządów gminnych z organizacjami pozarządowymi, w tym również w zakresie zlecania im do realizacji zadań publicznych.

Natomiast zakres konkretnej współpracy samorządów ze stowarzyszeniami abstynenckimi będzie zależał od lokalnych potrzeb i uwarunkowań. Należy jednak podkreślić potrzebę, celowość i zasadność znaczącego udziału środowiska stowarzyszeń abstynenckich w działaniach w obszarze profilaktyki i rozwiązywania problemów alkoholowych realizowanych przez samorządy.

Obszary działalności

Niezależnie jednak od podejmowanej współpracy stowarzyszeń trzeźwościowych z organami administracji publicznej przyjrzyjmy się ich przykładowym działaniom na rzecz profilaktyki i rozwiązywania problemów alkoholowych w społeczności lokalnej.

Każde stowarzyszenie posiada swoiste obszary działalności zapisane w statucie. Ogólnie rzecz ujmując rolę stowarzyszeń abstynenckich możemy jednak podzielić na dwa równoważne działania:
wewnętrzne – na rzecz swoich członków oraz ich rodzin i osób oraz
zewnętrzne – na rzecz społeczności lokalnej.
Powyższe aktywności mogą dotyczyć następujących obszarów:
• trzeźwościowy (w tym rehabilitacyjny);
• pomocowy (w tym interwencyjny);
• na rzecz promowania abstynencji i zdrowego stylu życia;
• kulturalno-towarzyski;
• ukierunkowany na dzieci i młodzież;
• współpracy, współdziałania na rzecz i ze społecznością lokalną;
• współpracy z innymi organizacjami i instytucjami;
• promocji działań.

Stowarzyszenia abstynenckie podejmują aktywności ukierunkowane na: wspieranie abstynencji i trzeźwienia, pomocy w rozwiązywaniu różnorodnych problemów, nawiązywanie kontaktu z osobami uzależnionymi, motywowanie ich do leczenia odwykowego, podejmują interwencje wobec osób z problemem alkoholowym. Organizują różnego rodzaju zajęcia rehabilitacyjne skierowane do osób uzależnionych i członków ich rodzin, uczące umiejętności zarówno psychologicznych, jak i praktycznych. Oddziaływania te są niezwykle istotne w procesie zdrowienia, zapobiegają wykluczeniu społecznemu czy często zawodowemu oraz zapewniają integrację społeczną osobom z problemem alkoholowym.

Warunkiem uruchomienia specjalistycznych programów, np. pomocy psychologicznej, jest współpraca z osobami odpowiednio do tego przygotowanymi. Warto podkreślić, że oddziaływania psychologiczne realizowane w ramach działalności stowarzyszeń nie są terapią. Termin ten określa profesjonalne oddziaływania terapeutyczne związane z udzielaniem świadczeń zdrowotnych w specjalistycznych placówkach.

Stowarzyszenia prowadzą również niezwykle cenne działania z zakresu zdrowego i trzeźwego stylu życia dla osób dorosłych, ale także młodzieży i dzieci. Najczęściej spotykane formy to sport, turystyka, wspólne wyjazdy, organizowanie „dni trzeźwości”, festynów czy wspólnych wieczorów tematycznych. Różnorodne aktywności mają na celu nie tylko propagowanie trzeźwości, ale również spełniają ważną funkcję promocji działań samych stowarzyszeń.

Kolejnym ważnym nurtem w pracy stowarzyszeń powinna być ich rola w lokalnym systemie rozwiązywania problemów alkoholowych. Po pierwsze, poprzez włączenie się stowarzyszeń abstynenckich w prace związane z opracowywaniem gminnego programu profilaktyki i rozwiązywania problemów alkoholowych. Konsultacja programu ze środowiskiem abstynenckim może wiele wnieść w zakresie jego dostosowania do lokalnych potrzeb i właściwego zdefiniowania priorytetów planowanych działań. Po drugie, poprzez nawiązanie i utrzymywanie stałej współpracy m.in. z samorządami, lecznictwem odwykowym, pomocą społeczną, gminną komisją rozwiązywania problemów alkoholowych oraz innymi instytucjami i organizacjami pozarządowymi.

Należy podkreślić, że system rozwiązywania problemów alkoholowych opiera się na jednym wspólnym celu – zminimalizowaniu szkód wynikających z picia alkoholu. Cel ten powinien przyświecać wszystkim podmiotom podejmującym aktywności w obszarze uzależnień. Jednak musimy pamiętać, że „cel bez działania jest mrzonką, ale działanie bez celu to porażka”.

Warszawa, 2011 rok

* Tekst w pierwotnym brzmieniu ukazał się w 8 numerze Świata Problemów (www.swiatproblemow.pl),
miesięczniku poświęconym profilaktyce i rozwiązywaniu problemów alkoholowych,
którego wydawcą jest Fundacja ETOH.